Sai số cho phép khi giao hội máy toàn đạc là bao nhiêu?

Sai số cho phép khi giao hội máy toàn đạc là yếu tố quan trọng cần kiểm tra để bảo đảm độ chính xác của tọa độ trạm máy trong quá trình đo đạc. Mức sai số chấp nhận được phụ thuộc vào mục đích sử dụng, yêu cầu kỹ thuật và phương pháp đo. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ các chỉ tiêu sai số và cách kiểm tra kết quả giao hội.

1. Giao hội máy toàn đạc là gì?

Giao hội máy toàn đạc (Resection) là phương pháp xác định tọa độ và vị trí trạm máy dựa trên các điểm khống chế đã biết tọa độ. Thay vì đặt máy trực tiếp trên một điểm đã có tọa độ, người đo đặt máy toàn đạc tại vị trí thuận lợi, sau đó quan sát đến các điểm khống chế để máy tính toán tọa độ trạm máy.

Sai số cho phép khi giao hội máy toàn đạc

Phương pháp này thường được áp dụng trong các trường hợp:

  • Khu vực không thể đặt máy trực tiếp tại điểm khống chế: Người đo có thể lựa chọn vị trí đặt máy phù hợp với điều kiện thực địa và tầm nhìn.
  • Cần mở rộng phạm vi đo đạc: Giao hội giúp xác định thêm trạm máy để tiếp tục đo các điểm chi tiết trong khu vực.
  • Địa hình hoặc công trình có nhiều vật cản: Có thể lựa chọn vị trí đặt máy khác, miễn là bảo đảm khả năng quan sát đến các điểm khống chế cần thiết.
  • Đo đạc địa chính, địa hình và công trình: Hỗ trợ xác định trạm đo phục vụ công tác thu thập dữ liệu tọa độ.

Để thực hiện giao hội, người đo cần có các điểm khống chế đã biết tọa độ, máy toàn đạc được kiểm định và hiệu chỉnh phù hợp, cùng các phụ kiện đo như gương và sào gương.

2. Sai số cho phép khi giao hội máy toàn đạc là bao nhiêu?

Không thể xác định một con số cố định như 1 cm, 2 cm hay 5 cm để áp dụng cho mọi phép giao hội. Mỗi công việc có yêu cầu độ chính xác khác nhau, đồng thời kết quả giao hội còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu khống chế và điều kiện đo.

Cần phân biệt hai khái niệm:

  • Sai số tính toán giao hội: Thể hiện mức độ không đảm bảo của tọa độ trạm máy được xác định từ các trị đo và dữ liệu đầu vào.
  • Sai số cho phép của công việc đo đạc: Là giới hạn kỹ thuật được quy định trong tiêu chuẩn, quy chuẩn, thiết kế kỹ thuật hoặc phương án nhiệm vụ tương ứng.

Một kết quả giao hội có sai số nhỏ chưa chắc đã bảo đảm toàn bộ công tác đo đạt yêu cầu. Ngược lại, không thể kết luận kết quả không đạt chỉ vì một chỉ tiêu có giá trị lớn hơn mức tham khảo không áp dụng cho công việc đó.

2.1. Sai số trong đo đạc địa chính

Đối với công tác đo đạc địa chính, yêu cầu độ chính xác được quy định tại Thông tư 26/2024/TT-BTNMT. Điều 8 của Thông tư đưa ra các chỉ tiêu liên quan đến điểm trạm đo, điểm ranh giới thửa đất và các yếu tố thể hiện trên bản đồ địa chính.

Một số nội dung cần lưu ý:

  • Sai số trung phương vị trí điểm trạm đo: Vị trí điểm đặt máy so với điểm khởi tính không được vượt quá 0,1 mm tính theo tỷ lệ bản đồ cần lập.
  • Sai số vị trí điểm ranh giới thửa đất: Đối với bản đồ địa chính số, sai số so với điểm khống chế đo vẽ gần nhất không được vượt quá mức quy định theo từng tỷ lệ bản đồ.
Tỷ lệ bản đồ địa chínhSai số vị trí điểm ranh giới thửa đất tối đa
1:2005,0 cm
1:5007,0 cm
1:1.00015 cm
1:2.00030 cm
1:5.000150 cm
1:10.000300 cm

Lưu ý: Các mức trong bảng là giới hạn sai số vị trí điểm ranh giới thửa đất trên bản đồ địa chính số theo khoản 3 Điều 8. Đây không phải giới hạn sai số trực tiếp của từng trị đo hoặc thông số Accur. Posit. khi giao hội máy toàn đạc.

Ngoài ra, Thông tư còn quy định riêng về sai số tương hỗ giữa hai đỉnh thửa đất và giới hạn sai diện tích thửa đất. Những chỉ tiêu này cần được đánh giá theo đúng nội dung và phụ lục tương ứng, không thể thay thế bằng sai số giao hội của trạm máy.

Tham khảo một số model máy toàn đạc được lựa chọn nhiều: Sokkia IM65, Sokkia IM62…

2.2. Sai số trong khảo sát địa hình

Khảo sát địa hình sử dụng máy toàn đạc để xác định tọa độ các điểm địa hình, địa vật, đường ranh giới và các đối tượng cần thể hiện trên bản đồ.

Độ chính xác cần đạt phụ thuộc vào:

  • Tỷ lệ bản đồ cần thành lập: Bản đồ tỷ lệ lớn thường yêu cầu độ chính xác vị trí điểm cao hơn bản đồ tỷ lệ nhỏ.
  • Mục đích sử dụng dữ liệu: Khảo sát phục vụ quy hoạch, thiết kế, san nền hoặc lập hồ sơ hiện trạng có yêu cầu kỹ thuật khác nhau.
  • Mật độ và đặc điểm địa vật: Khu vực có nhiều công trình, ranh giới phức tạp cần kiểm soát chặt chẽ chất lượng điểm đo.
  • Yêu cầu của phương án kỹ thuật: Các chỉ tiêu độ chính xác phải được xác định trong nhiệm vụ khảo sát và hồ sơ kỹ thuật được phê duyệt.

Vì vậy, khi giao hội để phục vụ khảo sát địa hình, cần đánh giá sai số trạm máy theo yêu cầu của sản phẩm bản đồ và phương án đo. Không nên mặc định áp dụng các mức sai số của bản đồ địa chính.

2.3. Sai số trong trắc địa công trình và xây dựng

Trong xây dựng, giao hội thường được sử dụng để xác định trạm máy phục vụ bố trí trục công trình, định vị móng, cột, kết cấu và kiểm tra các yếu tố hình học.

Độ chính xác yêu cầu phụ thuộc vào từng giai đoạn và hạng mục:

  • Khảo sát phục vụ thiết kế: Cần bảo đảm độ chính xác của dữ liệu địa hình và các điểm khống chế theo nhiệm vụ khảo sát.
  • Bố trí công trình: Yêu cầu độ chính xác phụ thuộc vào dung sai vị trí của các cấu kiện và hạng mục cần thi công.
  • Kiểm tra hoàn công: Cần bảo đảm sai số đo đủ nhỏ để đánh giá chính xác kích thước và vị trí thực tế của công trình.
  • Quan trắc chuyển dịch: Phải kiểm soát độ ổn định của hệ thống mốc và độ chính xác đo lặp qua các chu kỳ.

Đối với lĩnh vực này, cần tham khảo TCVN 9398:2026 về công tác trắc địa trong xây dựng và yêu cầu kỹ thuật cụ thể của dự án. Không có cơ sở để lấy một mức sai số giao hội chung rồi áp dụng cho mọi công trình.

2.4. Sai số trong quan trắc công trình

Quan trắc lún, nghiêng hoặc chuyển dịch công trình đòi hỏi khả năng phát hiện những thay đổi nhỏ về vị trí của các điểm theo thời gian.

Do đó, độ chính xác giao hội cần được xem xét cùng với:

  • Độ ổn định của mốc khống chế: Các mốc dùng làm cơ sở quan trắc phải được kiểm tra và đánh giá độ ổn định.
  • Độ chính xác giữa các chu kỳ: Phương pháp đo và điều kiện thực hiện cần được kiểm soát để kết quả giữa các lần đo có thể so sánh.
  • Sai số đo góc và khoảng cách: Cần hạn chế các yếu tố gây sai lệch trong từng chu kỳ.
  • Yêu cầu phát hiện chuyển dịch: Độ chính xác đo phải đáp ứng mức chuyển dịch nhỏ nhất cần phát hiện theo phương án quan trắc.

Trong trường hợp này, chỉ nhìn vào sai số hiển thị sau giao hội là chưa đủ. Cần đánh giá cả độ chính xác của hệ thống mốc, quy trình đo và kết quả bình sai của mạng lưới quan trắc.

3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sai số khi giao hội máy toàn đạc

Độ chính xác giao hội không chỉ phụ thuộc vào thông số kỹ thuật của máy mà còn chịu ảnh hưởng bởi điều kiện bố trí điểm, chất lượng dữ liệu khống chế và thao tác đo ngoài thực địa.

3.1. Số lượng và vị trí các điểm khống chế

Số lượng điểm khống chế và cách bố trí chúng có ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của kết quả giao hội.

  • Số lượng điểm tham chiếu: Cần sử dụng đủ số điểm theo phương pháp giao hội và hướng dẫn của nhà sản xuất. Việc đo thêm điểm kiểm tra phù hợp giúp phát hiện những điểm có số liệu bất thường.
  • Phân bố hình học: Các điểm khống chế nên được bố trí có góc giao cắt phù hợp, tránh tập trung gần nhau hoặc nằm gần như trên cùng một hướng nhìn.
  • Khoảng cách quan sát: Cần lựa chọn các điểm có khoảng cách phù hợp với điều kiện đo và khả năng của thiết bị.
  • Tọa độ điểm khống chế: Phải sử dụng dữ liệu tọa độ chính xác, thống nhất hệ tọa độ và không nhầm lẫn tên điểm.

Nếu các điểm khống chế phân bố không hợp lý, kết quả giao hội có thể kém ổn định dù máy vẫn thực hiện được phép tính.

3.2. Sai số trong quá trình đo góc và khoảng cách

Máy toàn đạc xác định vị trí trạm máy thông qua các trị đo góc và khoảng cách. Vì vậy, sai số trong quá trình quan sát có thể ảnh hưởng đến kết quả tính toán.

Một số nguyên nhân thường gặp:

  • Đặt sào gương không thẳng đứng: Làm sai lệch vị trí tâm gương so với điểm khống chế.
  • Nhập sai chiều cao gương: Khiến kết quả tính toán độ cao không chính xác.
  • Ngắm không đúng tâm gương: Có thể làm phát sinh sai số đo góc và khoảng cách.
  • Điều kiện quan sát không thuận lợi: Rung động, tầm nhìn kém, ảnh hưởng khí quyển hoặc bề mặt phản xạ không phù hợp có thể tác động đến kết quả đo.

3.3. Sai số do thiết lập máy và dữ liệu đầu vào

Bên cạnh thao tác đo, các thông số cài đặt và dữ liệu nhập vào cũng cần được kiểm tra kỹ.

  • Sai tọa độ điểm khống chế: Nhập nhầm tọa độ X, Y, Z hoặc chọn nhầm điểm trong bộ nhớ máy.
  • Sai hệ tọa độ: Sử dụng dữ liệu thuộc hệ tọa độ khác với hệ tọa độ của khu đo.
  • Sai chiều cao máy: Nhập không đúng chiều cao thiết bị khi thực hiện giao hội có tính toán độ cao.
  • Máy chưa được kiểm tra, hiệu chỉnh: Các sai số trục ngắm, trục đứng hoặc bộ phận đo có thể ảnh hưởng đến kết quả.

4. Cách kiểm tra sai số khi giao hội máy toàn đạc

Sau khi hoàn thành các phép đo đến điểm khống chế, máy sẽ tính toán tọa độ trạm máy và hiển thị các chỉ tiêu độ chính xác. Người đo cần kiểm tra kết quả theo từng bước thay vì chỉ chấp nhận ngay khi máy đưa ra tọa độ.

4.1. Kiểm tra các chỉ tiêu sai số trên màn hình máy

Với các dòng máy Leica có chương trình Resection, người dùng có thể theo dõi các thông số như Accur. Posit., Accur. Height và Accur. Hz sau khi thực hiện tính toán.

Cần chú ý:

  • Accur. Posit.: Đánh giá độ chính xác vị trí trạm máy theo kết quả tính toán.
  • Accur. Height: Đánh giá độ chính xác thành phần độ cao.
  • Accur. Hz: Theo dõi độ chính xác liên quan đến định hướng góc ngang.
  • Residuals: Kiểm tra độ lệch của từng trị đo so với kết quả tính toán nếu phần mềm có cung cấp.

Người đo cần đối chiếu các thông số này với giới hạn độ chính xác đã thiết lập trong máy hoặc yêu cầu kỹ thuật của công việc. Không nên tự đặt một mức sai số chung rồi áp dụng cho mọi công trình.

4.2. Kiểm tra độ phù hợp của từng điểm khống chế

Nếu máy hiển thị số dư hoặc độ lệch riêng cho từng điểm, cần xem xét điểm nào có sai lệch bất thường so với các điểm còn lại.

Khi phát hiện điểm có sai lệch lớn, cần kiểm tra:

  • Tọa độ điểm khống chế đã nhập có chính xác hay không.
  • Có ngắm nhầm điểm hoặc nhầm tên điểm hay không.
  • Sào gương có được dựng thẳng và đặt đúng tâm mốc không.
  • Chiều cao gương và các thông số đo đã nhập đúng chưa.
  • Điểm khống chế có bị dịch chuyển hoặc hư hỏng ngoài thực địa không.

Không nên chỉ loại bỏ điểm có sai lệch lớn để làm đẹp kết quả. Cần xác định nguyên nhân và có căn cứ kỹ thuật trước khi quyết định sử dụng hay loại bỏ điểm đó.

4.3. Đo kiểm tra độc lập sau khi giao hội

Sau khi tính toán và thiết lập trạm máy, nên thực hiện đo kiểm tra đến một điểm khống chế khác chưa sử dụng trong phép tính giao hội, nếu điều kiện thực địa cho phép.

Có thể thực hiện theo trình tự:

  1. Chọn một điểm khống chế có tọa độ đã biết và thuận lợi cho việc ngắm gương.
  2. Đặt gương đúng tâm mốc, kiểm tra độ thẳng đứng và chiều cao gương.
  3. Sử dụng trạm máy vừa giao hội để đo đến điểm kiểm tra.
  4. So sánh tọa độ hoặc các giá trị đo được với dữ liệu đã biết.
  5. Đánh giá chênh lệch theo yêu cầu kỹ thuật của công việc.

Đo kiểm tra độc lập giúp phát hiện trường hợp kết quả giao hội có vẻ phù hợp theo các điểm đã sử dụng nhưng vẫn tồn tại sai lệch do dữ liệu đầu vào hoặc bố trí hình học.

5. Cách xử lý khi sai số giao hội vượt giới hạn

Khi máy hiển thị sai số vượt giới hạn đã thiết lập hoặc kết quả kiểm tra không đạt yêu cầu, người đo không nên vội chấp nhận tọa độ trạm máy. Cần kiểm tra lại nguyên nhân theo trình tự.

5.1. Kiểm tra dữ liệu tọa độ và thông số nhập vào

Trước tiên, cần rà soát dữ liệu điểm khống chế và các thông số đã khai báo.

  • Đối chiếu tọa độ từng điểm với hồ sơ hoặc dữ liệu gốc.
  • Kiểm tra tên điểm, tránh chọn nhầm điểm có tên gần giống nhau.
  • Kiểm tra hệ tọa độ đang sử dụng.
  • Xác nhận chiều cao máy và chiều cao gương.
  • Kiểm tra đơn vị đo và các thiết lập liên quan.

5.2. Đo lại các điểm khống chế

Nếu dữ liệu đầu vào chính xác, cần kiểm tra lại quá trình đo ngoài thực địa.

  • Dựng lại sào gương đúng tâm mốc và cân bằng bọt thủy.
  • Ngắm chính xác tâm gương.
  • Đo lại những điểm có trị đo bất thường.
  • Kiểm tra tình trạng mốc khống chế và điều kiện quan sát.
  • Bổ sung điểm khống chế phù hợp nếu phương án đo cho phép.

5.3. Xem xét lại vị trí đặt máy và hình học giao hội

Nếu các điểm khống chế không được bố trí hợp lý, có thể cần lựa chọn vị trí đặt máy khác để cải thiện điều kiện quan sát.

Ưu tiên vị trí có thể quan sát đến các điểm khống chế phân bố phù hợp, tránh trường hợp các hướng ngắm quá gần nhau hoặc bố trí điểm thiếu cân đối. Sau đó thực hiện lại phép giao hội và kiểm tra kết quả.

5.4. Kiểm tra tình trạng kỹ thuật của máy

Nếu đã kiểm tra dữ liệu và thao tác nhưng kết quả vẫn không ổn định, cần xem xét tình trạng thiết bị.

Máy cần được kiểm tra, hiệu chuẩn hoặc kiểm định theo yêu cầu áp dụng. Các sai số liên quan đến trục ngắm, trục đứng, bộ phận đo góc và đo khoảng cách đều có thể ảnh hưởng đến kết quả giao hội.

6. Những lưu ý để hạn chế sai số khi giao hội máy toàn đạc

Để kết quả giao hội ổn định và đáp ứng yêu cầu công việc, người đo cần chú ý một số vấn đề trong quá trình chuẩn bị và thực hiện.

  • Sử dụng điểm khống chế đáng tin cậy: Kiểm tra nguồn dữ liệu, tọa độ và tình trạng thực tế của mốc trước khi đo.
  • Bố trí điểm hợp lý: Lựa chọn các điểm có vị trí và hướng ngắm phù hợp, tránh bố trí hình học bất lợi.
  • Kiểm tra máy trước khi đo: Đảm bảo máy được cân bằng, thiết lập đúng thông số và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.
  • Thao tác với gương chính xác: Dựng sào gương thẳng đứng, đặt đúng tâm mốc và nhập đúng chiều cao gương.
  • Đo kiểm tra sau giao hội: Không chỉ dựa vào thông báo tính toán của máy mà cần kiểm tra kết quả bằng điểm độc lập khi có điều kiện.
  • Lưu trữ dữ liệu đầy đủ: Ghi nhận điểm khống chế sử dụng, trị đo, thông số sai số và kết quả tính toán để thuận tiện kiểm tra, đối chiếu.

>>> Tham khảo: Sokkia - Thương hiệu thiết bị đo đạc Nhật Bản hơn 100 năm

7. iGeo Store cung cấp máy toàn đạc điện tử phục vụ công tác đo đạc

Việc lựa chọn máy toàn đạc phù hợp giúp nâng cao hiệu quả đo đạc và hỗ trợ người dùng kiểm soát chất lượng dữ liệu ngoài thực địa. iGeo Store cung cấp các dòng máy toàn đạc điện tử từ những thương hiệu như Sokkia, Leica và các thiết bị đo đạc chuyên dụng khác, đáp ứng nhiều yêu cầu khảo sát, xây dựng và đo đạc địa chính.

Khách hàng có thể tham khảo danh mục máy toàn đạc điện tử tại iGeo Store để lựa chọn thiết bị phù hợp với công việc. Đội ngũ kỹ thuật hỗ trợ tư vấn tính năng, hướng dẫn sử dụng và giải đáp các vấn đề liên quan đến quá trình đo đạc.


Tác giả: Tuấn Phát Trịnh

Trịnh Tuấn Phát - Nhân viên kỹ thuật Việt Thanh Với hơn 15 năm kinh nghiệm. Chuyên bay chụp, đo đạc, sửa chữa và kiểm nghiệm máy GNSS RTK, máy toàn đạc điện tử, máy định vị GPS cầm tay Garmin.... Với kinh nghiệm có được, tôi mong muốn hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn cho mọi người kiến thức về trắc địa, máy móc,...


Bài viết liên quan

Trường có dấu (*) là bắt buộc.